Azərbaycanın zəngin mədəni irsini yaşadan qədim sənət nümunələri arasında kəlağayının xüsusi yeri var. İpəkdən hazırlanan, özünəməxsus naxışları və rəngləri ilə seçilən bu milli baş örtüyü əsrlərdir Azərbaycan qadınlarının zərifliyini, xalqımızın estetik zövqünü və sənətkarlıq ənənələrini özündə əks etdirir. Nəsildən-nəslə ötürülən kəlağayı sənəti milli-mənəvi dəyərlərimizin mühüm tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, tariximizin canlı yadigarlarından biri hesab olunur.
Yenigun.Media-nın Şəkiyə ezam olunan əməkdaşı çəkiliş edən zaman təxminən 300 illik tarixə malik olduğu bildirilən kəlağayı nümunəsini lentə alıb.
Üç əsrin izlərini daşıyan bu qədim sənət nümunəsi təkcə geyim elementi deyil, həm də keçmişlə bu gün arasında mənəvi bağ yaradan mədəni yadigardır. Uzun illər ərzində qorunaraq günümüzə qədər gəlib çatdığı bildirilən kəlağayı özündə xalqımızın tarixi yaddaşını, ənənələrini və sənətkarlıq bacarığını birləşdirir.
Şəki – Azərbaycanın qədim ipəkçilik mərkəzi
Azərbaycanın qədim şəhərlərindən olan Şəki zəngin tarixi, özünəməxsus memarlığı, sənətkarlıq ənənələri və xüsusilə ipəkçilik sahəsində qazandığı şöhrətlə tanınır. Əsrlər boyu mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərindən biri olan şəhər Azərbaycanın iqtisadi və mədəni həyatında xüsusi rol oynayıb.
Tarixi İpək Yolu ilə bağlı ticarət əlaqələri Şəkidə ipəkçiliyin inkişafına geniş imkanlar yaradıb. Burada istehsal olunan ipək parçalar, müxtəlif toxuculuq məhsulları və kəlağayılar həm yerli əhalinin məişətində istifadə olunub, həm də ticarət vasitəsilə başqa bölgələrə yayılıb. Zaman keçdikcə ipəkçilik Şəkinin əsas sənətkarlıq ənənələrindən birinə çevrilib.
Şəkinin ipəkçilik tarixini yaşadan ən mühüm sənət nümunələrindən biri də kəlağayıdır. İpəyin zərifliyi, rənglərin ahəngi və naxışların incəliyi ilə seçilən bu baş örtüyü yerli ustaların yüksək peşəkarlığını nümayiş etdirir. Kəlağayının hazırlanması xüsusi bilik, təcrübə və səbir tələb etdiyindən bu sənət nəsillər boyu ustadlardan şagirdlərə ötürülüb.
Şəkinin tarixi və mədəni irsi yalnız ipəkçiliklə məhdudlaşmır. Şəhər qədim küçələri, tarixi tikililəri, ənənəvi sənətkarlığı və özünəməxsus məişət mədəniyyəti ilə də seçilir. Şəki Xan sarayı və şəhərin tarixi mərkəzi 2019-cu ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Bu hadisə şəhərin beynəlxalq miqyasda mədəni əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyib.
Kəlağayı hazırlanması xüsusi ustalıq tələb edir
Ənənəvi kəlağayının hazırlanması bir neçə mərhələdən ibarətdir. Əvvəlcə ipək saplardan parça toxunur, daha sonra parça xüsusi üsullarla hazırlanaraq boyanır. Son mərhələdə isə taxta qəliblər vasitəsilə onun üzərinə müxtəlif naxışlar vurulur.
Bu prosesdə ustanın təcrübəsi və əl qabiliyyəti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Naxışların parçaya düzgün köçürülməsi, rənglərin uyğunlaşdırılması və ornamentlərin ahənginin qorunması kəlağayının estetik görünüşünü müəyyənləşdirir.
Kəlağayılarda buta, bitki motivləri və həndəsi fiqurlar kimi naxışlardan geniş istifadə olunur. Bu ornamentlər Azərbaycan xalqının dünyagörüşünü, təbiətə münasibətini və bədii düşüncəsini əks etdirir. Kəlağayıların rəngləri və naxışları isə müxtəlif bölgələrdə formalaşmış yerli ənənələrə görə fərqlənə bilir.
Azərbaycan qadınlarının geyim mədəniyyətində xüsusi yer tutan kəlağayı toy və digər mərasimlərdə də mühüm simvolik məna daşıyıb. Müxtəlif bölgələrdə onun rəngindən və istifadə formasından asılı olaraq fərqli ənənələr formalaşıb. Beləliklə, kəlağayı zamanla sadəcə geyim əşyası olmaqdan çıxaraq milli kimliyin və mənəvi dəyərlərin ifadəsinə çevrilib.
UNESCO-nun siyahısında yer alan milli irs
Kəlağayı sənətinin qorunması və təbliği beynəlxalq səviyyədə də əhəmiyyətli hesab olunur. 2014-cü ildə “Qadın ipək baş örtüyü kəlağayının ənənəvi hazırlanması və geyinilməsi sənəti və simvolikası” UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
Bu qərar Azərbaycanın qədim sənətkarlıq ənənələrinin beynəlxalq səviyyədə tanınması baxımından mühüm hadisə olub. Kəlağayı sənətinin UNESCO siyahısına daxil edilməsi onun qorunması, gələcək nəsillərə ötürülməsi və dünya miqyasında tanıdılması istiqamətində görülən işlərin əhəmiyyətini artırıb.
Şəki və İsmayıllının Basqal qəsəbəsi bu sənətin yaşadıldığı əsas mərkəzlər sırasında yer alır. Burada qorunan ənənələr Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşmış sənətkarlıq irsinin davamlılığını nümayiş etdirir.
Şəkidə lentə alınan, təxminən 300 illik tarixə malik olduğu bildirilən kəlağayı nümunəsi də bu qədim sənətin tarixini və mədəni əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirir. Belə nümunələrin qorunması, araşdırılması və ictimaiyyətə təqdim edilməsi milli irsimizin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Üç əsrin izlərini daşıdığı deyilən bu kəlağayı bir daha göstərir ki, milli sənət nümunələri xalqın tarixini, zövqünü və mənəvi dünyasını özündə yaşadan qiymətli yadigarlardır.
Həmin qədim kəlağayının tarixini və özəlliklərini videomaterialımızda təqdim edirik.
