Son 24 saatın beynəlxalq siyasi mənzərəsində diqqətçəkən məqam budur: dünyada hərbi qarşıdurmalar dərinləşdikcə iqtisadiyyatın özü də geosiyasi mübarizə meydanına çevrilir. Hörmüzdə neft, Ukraynada raketlər, Çinlə münasibətlərdə texnologiya, Mərkəzi Asiyada isə nəqliyyat dəhlizləri yeni güc balansını müəyyənləşdirir.
ABŞ–İran: Hörmüz böhranı dünya iqtisadiyyatını sıxır
Oktyabrın 7-də Qətər sahilləri yaxınlığında daha bir tanker hücuma məruz qalıb. İran Hörmüzdə alternativ keçid marşrutlarını da bağlayacağını bildirir. Neftin qiyməti 100 dolları ötüb. Beynəlxalq Enerji Agentliyi isə martda razılaşdırılmış ehtiyat buraxılışını sürətləndirərək bazara çatdırılmamış təxminən 100 milyon barelin tədarükünü tezləşdirməyə çalışır.
Burada paradoks yaranır: ABŞ İranı hərbi və iqtisadi baxımdan zəiflədir, Tehran isə məhdud imkanlarla dünya iqtisadiyyatına təzyiq göstərir. Hörmüz artıq yalnız enerji marşrutu deyil, qlobal inflyasiyaya təsir edən siyasi alətdir. Azərbaycan üçün əsas məsələ regional təhlükəsizliklə yanaşı, enerji bazarındakı qeyri-sabitliyin uzunmüddətli iqtisadi risklərə çevrilməməsidir.
Rusiya–Ukrayna: müharibənin yeni mərhələsi raket və sanksiyadır
Oktyabrın 7-də Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı raket və dron hücumları nəticəsində azı 32 nəfər həlak olub. Eyni gün Avropa İttifaqının səfirləri Rusiyaya qarşı 1646 yeni sanksiya qeydini razılaşdırıblar. Məhdudiyyətlərin əsas hədəfi raket istehsalı və hərbi sənaye müəssisələridir. Sanksiyaların rəsmi təsdiqi oktyabrın 12-nə nəzərdə tutulur.
Moskva hərbi təzyiqi artırır, Avropa isə müharibənin istehsal bazasını zəiflətməyə çalışır. Ən maraqlı məqam odur ki, Yaxın Şərqdəki müharibə Ukraynanın hava hücumundan müdafiə imkanlarına da təsir göstərir. Eyni silah sistemlərinə müxtəlif cəbhələrdə ehtiyac yaranır. Deməli, artıq regional müharibələr bir-birindən ayrı deyil, eyni qlobal təhlükəsizlik böhranının hissələridir.
ABŞ–Çin: Tayvan danışıqlarda strateji karta çevrilir
Donald Tramp və Si Cinpin arasında sentyabrda keçirilmiş görüşdən sonra Vaşinqtonun Tayvana nəzərdə tutulan 14 milyard dollarlıq yeni silah paketinin təsdiqini ləngitməsi diqqət çəkir. Tayvan nümayəndələri isə ABŞ-la təhlükəsizlik münasibətlərinin dəyişmədiyini bildirirlər.
Burada mühüm siyasi məntiq var: Vaşinqton Pekinlə iqtisadi münasibətləri sabitləşdirmək üçün təhlükəsizlik məsələlərində manevr edir. Lakin Tayvan Çin üçün suverenlik, ABŞ üçün isə Asiyadakı strateji mövqeləri baxımından həssas məsələdir. Ticarətdə kompromis mümkündür, amma geosiyasi maraqlarda kompromis daha çətindir.
Avropa–Çin: yeni iqtisadi qarşıdurma başlayır?
Oktyabrın 8-də Avropa İttifaqının ticarət üzrə komissarı Maroş Şefçoviçin Pekində danışıqları başlayır. Avropanın Çinlə ticarət kəsiri gündə bir milyard dolları ötür. Brüssel Çin məhsullarının Avropa sənayesinə təzyiqini azaltmaq üçün yeni məhdudiyyətləri nəzərdən keçirir.
ABŞ Çin mallarına qapıları daraltdıqca Pekin Avropa bazarına daha çox yönəlir. İndi Avropa öz sənayesini qorumaq dilemması ilə üzləşib. Bu, dünya iqtisadiyyatında yeni parçalanma riskidir. Maraqlıdır ki, Qərb ölkələri təhlükəsizlikdə bir-birinə yaxınlaşsalar da, Çinlə iqtisadi münasibətlərdə fərqli maraqlara malikdirlər.
Avaza sammiti: Azərbaycan–Mərkəzi Asiya xəttində yeni mərhələ
Oktyabrın 8-də Türkmənistanın Avaza bölgəsində Mərkəzi Asiya dövlətləri və Azərbaycan liderlərinin toplantısı keçirilir. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Orta Dəhlizin TRIPP layihəsi ilə əlaqələndirilməsinin regionun nəqliyyat imkanlarını genişləndirə biləcəyini bildirib və bu istiqamətdə ilkin ekspert müzakirələri təklif edib.
Bu, Azərbaycan üçün mühüm geosiyasi mesajdır. Mərkəzi Asiya artıq Azərbaycanı sadəcə tranzit ərazisi deyil, qlobal bazarlara çıxışın strateji tərəfdaşı kimi görür. Xəzər üzərindən bağlantılar, Naxçıvan istiqaməti və Türkiyəyə çıxış vahid nəqliyyat sistemində birləşərsə, Azərbaycanın iqtisadi və siyasi çəkisi daha da arta bilər. Burada əsas məsələ yolların sayının çoxalması deyil, onların bir-birini tamamlayan sistemə çevrilməsidir.
Günün əsas tezisləri
“Müasir müharibədə raket qədər neftin qiyməti, logistika və təchizat zənciri də strateji silaha çevrilib.”
“ABŞ və Çin ticarətdə anlaşa bilərlər, amma Tayvan məsələsi göstərir ki, iqtisadi kompromis geosiyasi rəqabətin sonu deyil.”
“Avaza görüşünün əsas siyasi mənası budur: Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında sadəcə körpü deyil, formalaşan yeni geoiqtisadi sistemin əsas iştirakçılarından biridir.”
Vüqar İskəndərov
Milli Məclisin deputatı
