Son 24 saatın beynəlxalq siyasi mənzərəsində mühüm dəyişiklik görünür: böyük güclər hərbi qarşıdurmanı məhdudlaşdırmağa çalışarkən iqtisadi və siyasi təzyiqi artırırlar. Yaxın Şərqdə müharibənin yeni coğrafiyası yaranır, Ukraynada diplomatik çıxış axtarışları intensivləşir, Çin–Avropa münasibətlərində isə iqtisadi rəqabət sərtləşir.
ABŞ–İran: Tramp hərbi zərbəni təxirə salır, iqtisadi təzyiqi artırır
Oktyabrın 8-də Donald Tramp noyabrın 3-də keçiriləcək Konqres seçkilərinədək İrana yeni hərbi zərbə endirilməyəcəyini açıqlayıb. Eyni gün Vaşinqton İran neftini daşıyan 17 gəmini və əlaqəli şəbəkələri yeni sanksiyalar siyahısına daxil edib.
Burada hərbi fasilə ilə iqtisadi mühasirə paralel aparılır. Tramp seçkilər ərəfəsində enerji qiymətlərinin yaratdığı daxili siyasi təzyiqi azaltmaq, eyni zamanda Tehranı danışıqlarda güzəştə məcbur etmək istəyir. İran isə Hörmüz üzərində təsirini qorumağa çalışır. Deməli, qarşıdakı həftələrdə əsas mübarizə raketlərdən çox neft, sanksiyalar və diplomatik şərtlər üzərində gedə bilər.
Yaxın Şərq: Türkiyə yeni təhlükəsizlik sistemində mövqeyini müəyyənləşdirir
Yəməndə husilərin Səudiyyə Ərəbistanına hücumları genişlənib. Ər-Riyadın beynəlxalq hava limanına hücumlar aviareyslərin kütləvi ləğvinə səbəb olub. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan isə Ankara–Ər-Riyad–İslamabad müdafiə razılaşması çərçivəsində Səudiyyə Ərəbistanına yardımın müdafiə xarakterli olacağını, Türkiyənin hücum əməliyyatlarına qoşulmayacağını bildirib.
Türkiyə yeni regional təhlükəsizlik sisteminin qurulmasında iştirak edir, amma müharibənin birbaşa tərəfinə çevrilmək istəmir. Ankara hərbi-texniki imkanlarını siyasi təsirə çevirir. Bu model uğurlu olarsa, Yaxın Şərqdə təhlükəsizliyin yalnız ABŞ-dan asılı olmadığı yeni əməkdaşlıq mexanizmi güclənə bilər. Azərbaycan üçün burada Türkiyənin regional çəkisinin artması mühüm amildir.
Rusiya–Ukrayna: hərbi dalan diplomatik hərəkətliliyi artırır
ABŞ dövlət katibi Marko Rubio oktyabrın 8-də Ukrayna müharibəsini təhlükəli dalan kimi qiymətləndirib. Eyni vaxtda Rusiyanın Ukrayna şəhərlərinə ağır zərbələri davam edir. Oktyabrın 9-da ABŞ və Ukrayna nümayəndələrinin təhlükəsizlik təminatları və mümkün sülh mexanizmləri barədə danışıqları nəzərdə tutulur.
Burada əsas ziddiyyət budur: cəbhədə həlledici üstünlük əldə olunmur, amma tərəflər danışıqlar masasına zəif mövqedən oturmaq istəmirlər. Rusiya hərbi təzyiqi, Ukrayna isə beynəlxalq dəstəyi artırmağa çalışır. Vaşinqton üçün problem artıq yalnız müharibəni dayandırmaq deyil, əldə olunacaq razılaşmanın yenidən pozulmayacağına təminat yaratmaqdır. Türkiyənin Qara dəniz təhlükəsizliyində mümkün vasitəçiliyi də bu prosesdə əhəmiyyətini saxlayır.
Çin–Avropa: iqtisadi tərəfdaşlıq rəqabətə çevrilir
Oktyabrın 8–9-da Pekində Çin və Avropa İttifaqı arasında mühüm ticarət danışıqları keçirilir. Avropanın Çinlə gündəlik ticarət kəsiri bir milyard avronu ötür. Pekin Çin istehsalı olan hibrid avtomobillərin Avropaya ixracının könüllü məhdudlaşdırılması təklifini qəbul etməyib.
ABŞ Çin məhsullarına bazarını daraltdıqca Pekinin iqtisadi təzyiqi Avropaya yönəlir. Brüssel isə iki seçim qarşısındadır: ucuz Çin məhsullarından faydalanmaq, yoxsa öz sənayesini qorumaq. Bu, təkcə ticarət mübahisəsi deyil, Avropanın gələcək iqtisadi müstəqilliyi məsələsidir. Yeni geosiyasi reallıqda iqtisadi tərəfdaşlar eyni zamanda strateji rəqibə çevrilə bilirlər.
Avaza: Azərbaycan yeni regional siyasi mərkəzlərdən birinə çevrilir
Oktyabrın 8-də Mərkəzi Asiya dövlətləri və Azərbaycanın sammiti keçirilib. Qəbul olunan birgə sənəddə nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik və iqtisadi inteqrasiya prioritet elan olunub. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev regional ticarətin 13 milyard dollardan 20 milyard dollara çatdırılmasını təklif edib. Orta Dəhlizin TRIPP ilə əlaqələndirilməsi də gündəmdədir. Oktyabrın 9-da isə Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın 2027-ci ildə MDB-də həmsədrliyə, 2028-ci ildə isə sədrliyə hazır olduğunu açıqlayıb.
Burada Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm üstünlüyü görünür: Bakı müxtəlif siyasi platformalar arasında seçim etmək məcburiyyətində qalmadan onların hər birində öz milli maraqlarını irəli aparır. Mərkəzi Asiya ilə yeni geoiqtisadi məkan formalaşdırılır, MDB çərçivəsində isə siyasi dialoq imkanları qorunur. Azərbaycanın strateji çəkisi yalnız coğrafi mövqeyindən deyil, fərqli güc mərkəzləri ilə işləmək bacarığından qaynaqlanır.
Günün əsas tezisləri
“Tramp İranla hərbi qarşıdurmanı seçkilərədək məhdudlaşdırır, amma iqtisadi müharibəni gücləndirir. Bu, sülh deyil, təzyiqin formasının dəyişməsidir.”
“Türkiyə Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik arxitekturasının iştirakçısına çevrilir. Əsas üstünlüyü müharibəyə qoşulmadan hərbi-siyasi təsirini artırmaqdır.”
“Azərbaycanın geosiyasi üstünlüyü yalnız Şərqlə Qərb arasında yerləşməsi deyil, müxtəlif siyasi platformalarda eyni vaxtda milli maraqlarını təmin edə bilməsidir.”
Vüqar İskəndərov
Milli Məclisin deputatı
