Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasətinin, regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində həyata keçirdiyi ardıcıl strategiyanın və beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsinin mühüm təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər. Səfər Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında dostluq və qardaşlıq münasibətlərinin inkişafı ilə yanaşı, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və enerji əlaqələrinin dərinləşdirilməsi baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, nəqliyyat marşrutlarının və enerji təhlükəsizliyinin strateji əhəmiyyətinin artdığı bir şəraitdə Azərbaycanın regional əməkdaşlıq platformalarında fəal iştirakı ölkəmizin mövqelərini daha da gücləndirir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən müstəqil və praqmatik xarici siyasət Azərbaycanın müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlıq münasibətləri qurmasına, milli maraqlarını qorumasına və beynəlxalq təşəbbüslərdə fəal iştirakına geniş imkanlar yaradır.
Azərbaycanın regional və beynəlxalq mövqeləri möhkəmlənir
Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə, qarşılıqlı hörmətə və bərabərhüquqlu əməkdaşlığa əsaslanan münasibətlərin inkişaf etdirilməsidir. Bu yanaşma ölkəmizin həm regional, həm də beynəlxalq müstəvidə etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini gücləndirir.
Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri bu baxımdan Azərbaycan diplomatiyasının fəallığını və regional proseslərə təsir imkanlarını nümayiş etdirən mühüm siyasi hadisədir. Azərbaycan Cənubi Qafqaz, Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin genişləndirilməsində mühüm rol oynayır. Ölkəmizin coğrafi mövqeyi, inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturu, enerji potensialı və genişlənən beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələri bu rolu daha da artırır.
Azərbaycanın müxtəlif regional əməkdaşlıq formatlarında iştirakı onun xarici siyasətinin çoxşaxəli xarakterini təsdiqləyir. Ölkəmiz əməkdaşlıq platformalarına milli maraqlarına uyğun şəkildə yanaşır, siyasi dialoqun inkişafına, iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə və regional sabitliyin qorunmasına töhfə verir.
MDB çərçivəsində müstəqil və praqmatik siyasət
Azərbaycan Müstəqil Dövlətlər Birliyi çərçivəsində milli maraqlara əsaslanan, qarşılıqlı hörmət və bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq prinsiplərini rəhbər tutan siyasət həyata keçirir. MDB üzv dövlətlər arasında siyasi dialoqun davam etdirilməsi, iqtisadi-ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi, nəqliyyat və logistika imkanlarının inkişafı, eləcə də humanitar əməkdaşlığın gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli platformalardan biridir.
Azərbaycanın bu formatda iştirakı ölkəmizin müstəqil xarici siyasət kursunun tərkib hissəsidir. Bakı regional əməkdaşlığı hər hansı siyasi asılılıq vasitəsi kimi deyil, qarşılıqlı fayda, praktiki nəticələr və milli maraqlar əsasında münasibətlərin inkişaf etdirilməsi imkanı kimi qiymətləndirir.
Bu baxımdan Türkmənistanla münasibətlərin inkişafı da Azərbaycanın regional siyasətində xüsusi yer tutur. İkitərəfli əlaqələrin möhkəmləndirilməsi Xəzər hövzəsində qarşılıqlı etimadın artırılmasına, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsinə və daha geniş regional layihələrin həyata keçirilməsinə əlverişli şərait yaradır.
Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətlərində yeni mərhələ
Son illərdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətləri keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəlib. Siyasi dialoqun intensivləşməsi, qarşılıqlı səfərlərin artması, iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi və nəqliyyat-logistika sahəsində ortaq maraqların güclənməsi bu prosesin əsas xüsusiyyətləridir.
Bu münasibətlərin inkişafında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələndirici dövlət kimi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Xəzər dənizi vasitəsilə regionlararası əməkdaşlığın inkişafına, yükdaşımaların artırılmasına və Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə verir.
16 noyabr 2025-ci ildə Özbəkistanın Daşkənd şəhərində keçirilmiş Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşünün yeddinci toplantısı çərçivəsində Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu iştirakı ilə bağlı qərarın qəbul edilməsi regionlararası əməkdaşlıq baxımından əlamətdar hadisə kimi təqdim olunur. Bu addım Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə strateji tərəfdaşlığının genişlənməsinə, siyasi məsləhətləşmələrin dərinləşməsinə və ortaq iqtisadi maraqların uzlaşdırılmasına yeni imkanlar yaradır.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığının genişlənməsi Türk dünyasında inteqrasiya proseslərinə də müsbət təsir göstərir. Eyni zamanda, bu əməkdaşlıq Orta Dəhlizin inkişafı, qarşılıqlı ticarətin artırılması, enerji və rəqəmsal bağlantıların genişləndirilməsi üçün əlavə imkanlar formalaşdırır.
Orta Dəhliz Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artırır
Müasir dövrdə beynəlxalq nəqliyyat marşrutları yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi əhəmiyyət daşıyır. Qlobal təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi, yüklərin təhlükəsiz və səmərəli daşınması, Avropa ilə Asiya arasında alternativ bağlantıların inkişafı Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artıran əsas amillərdəndir.
Azərbaycan bu marşrutun mühüm iştirakçısı və tranzit qovşağı kimi çıxış edir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu infrastrukturu, avtomobil yolları və digər logistika imkanları ölkəmizin Şərqlə Qərb arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişafındakı rolunu gücləndirir.
Orta Dəhlizin səmərəliliyinin artırılması Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın dərinləşdirilməsini zəruri edir. Xəzər dənizi üzərindən yükdaşımaların genişləndirilməsi, limanların imkanlarının əlaqələndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və rəqəmsal həllərin tətbiqi marşrutun rəqabət qabiliyyətini yüksəldə bilər.
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərində nəqliyyat və tranzit sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər iki ölkənin Xəzər hövzəsində yerləşməsi onların regional logistika sistemində tamamlayıcı imkanlara malik olduğunu göstərir. Bu imkanlardan səmərəli istifadə Mərkəzi Asiyanın dünya bazarlarına çıxışını asanlaşdıra və Avrasiya boyunca iqtisadi əlaqələrin inkişafına təkan verə bilər.
Enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi əməkdaşlıq prioritet istiqamətlərdir
Azərbaycan beynəlxalq enerji bazarlarında mühüm tərəfdaşlardan biri kimi regional və Avropa enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə töhfə verir. Ölkəmizin enerji infrastrukturu, beynəlxalq boru kəmərləri və uzunmüddətli tərəfdaşlıq əlaqələri onun strateji əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında enerji sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi qarşılıqlı iqtisadi maraqlara əsaslanan yeni imkanlar yaradır. Xəzər hövzəsində enerji resurslarının nəqli, müvafiq infrastrukturun inkişafı və enerji layihələrinin əlaqələndirilməsi regional əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindəndir.
Bununla yanaşı, yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq getdikcə daha çox aktuallıq qazanır. Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı, elektrik enerjisinin ötürülməsi, enerji səmərəliliyinin artırılması və müasir texnologiyaların tətbiqi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında yeni iqtisadi tərəfdaşlıq istiqamətləri formalaşdıra bilər.
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərində enerji və tranzit sahələrində mövcud imkanların genişləndirilməsi təkcə ikitərəfli iqtisadi əlaqələrin inkişafına deyil, bütövlükdə Xəzər hövzəsində iqtisadi qarşılıqlı asılılığın və əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Xəzər dənizi sülh və əməkdaşlıq məkanı olmalıdır
Azərbaycanın regional siyasətində Xəzər dənizinin təhlükəsizliyi, sabitliyi və ekoloji vəziyyətinin qorunması xüsusi yer tutur. Xəzər hövzəsi beş sahilyanı dövlətin ortaq maraqlarını birləşdirən mühüm geosiyasi və iqtisadi məkandır. Buna görə də dənizin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, təbii ehtiyatlarından səmərəli istifadə və ekoloji tarazlığın qorunması regional əməkdaşlığın əsas istiqamətləri sırasında olmalıdır.
Prezident İlham Əliyevin 2022-ci ildə Aşqabadda keçirilmiş Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında dənizin su səviyyəsinin azalması problemini gündəmə gətirməsi və bu istiqamətdə xüsusi işçi qrupunun yaradılması təşəbbüsünü irəli sürməsi məsələnin regional miqyasda həllinə verilən əhəmiyyəti nümayiş etdirir.
Xəzərin su səviyyəsinin azalması son illərdə ciddi narahatlıq doğuran ekoloji problemlərdən birinə çevrilib. Dəniz səviyyəsindəki dəyişikliklər sahilyanı ərazilərə, limanların fəaliyyətinə, gəmiçiliyə, balıqçılığa və biomüxtəlifliyə mənfi təsir göstərə bilər. Dənizin çəkilməsi nəticəsində yaranan yeni quru sahələri və dayazlaşma prosesləri liman infrastrukturunun yenilənməsini, gəmiçilik marşrutlarının uyğunlaşdırılmasını və əlavə iqtisadi xərclərin qarşılanmasını tələb edə bilər.
Problemin miqyası ekoloji məsələlərin iqtisadi və strateji təhlükəsizliklə sıx bağlı olduğunu göstərir. Buna görə də Xəzəryanı dövlətlər arasında məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi, elmi tədqiqatların əlaqələndirilməsi və ortaq monitorinq mexanizmlərinin yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Xəzərin su səviyyəsinin azalmasını yalnız iqlim dəyişmələri ilə izah etmək düzgün olmazdı. Temperaturun yüksəlməsi, buxarlanmanın artması, yağıntı rejiminin dəyişməsi və çay axınlarına təsir edən amillər birlikdə araşdırılmalıdır. Xəzərə daxil olan çay sularının böyük hissəsinin, təxminən 80 faizinin Volqa çayının payına düşməsi həmin çayın su rejimində baş verən dəyişikliklərin dənizin ümumi su balansı baxımından əhəmiyyətini göstərir. Bununla belə, problemin səbəblərinin və hər bir amilin təsir dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi uzunmüddətli elmi müşahidələrə və kompleks təhlillərə əsaslanmalıdır.
Bu sahədə regional əməkdaşlıq yalnız ekoloji vəziyyətin qiymətləndirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Sahilyanı ərazilərin qorunması, liman infrastrukturunun uyğunlaşdırılması, su ehtiyatlarının idarə olunması və iqtisadi itkilərin azaldılması üzrə birgə tədbirlər də gündəlikdə olmalıdır. Azərbaycanın bu məsələnin beynəlxalq və regional səviyyədə müzakirəsinə verdiyi əhəmiyyət Xəzərin gələcəyinə məsuliyyətli yanaşmanın göstəricisidir.
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətləri yeni imkanlar yaradır
Azərbaycan və Türkmənistanı tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlıq, Xəzər dənizində ortaq maraqlar, eləcə də regional əməkdaşlığın inkişafına dair ümumi baxış birləşdirir. İki ölkə arasında siyasi dialoqun möhkəmlənməsi iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, ticarət və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır.
Yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər dövlətlərarası münasibətlərin inkişafına əlavə dinamika verir. Bu təmaslar siyasi etimadın möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, mövcud layihələrin irəlilədilməsi və yeni əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
İqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi, qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin artırılması, logistika imkanlarının genişləndirilməsi və sahibkarlar arasında birbaşa əlaqələrin təşviqi ikitərəfli tərəfdaşlığın praktiki nəticələrini gücləndirə bilər. Humanitar sahədə əməkdaşlıq isə xalqlar arasında tarixi və mədəni bağların qorunmasına, qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Azərbaycan və Türkmənistan arasında münasibətlərin inkişafı daha geniş regional kontekstdə də mühüm əhəmiyyət daşıyır. İkitərəfli tərəfdaşlığın möhkəmlənməsi Xəzər hövzəsində sabitliyin qorunmasına, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələrin genişlənməsinə və Avrasiya məkanında iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşməsinə töhfə verə bilər.
Regional sülh və sabitlik Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir
Azərbaycan regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsinə, beynəlxalq hüququn prinsiplərinin qorunmasına xüsusi əhəmiyyət verir. Bu yanaşma ölkəmizin həm qonşu dövlətlərlə münasibətlərində, həm də daha geniş beynəlxalq müstəvidə həyata keçirdiyi siyasətin əsas istiqamətlərindəndir.
Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh prosesində əldə olunan irəliləyişlər regionda yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir. Davamlı sülhün təmin edilməsi nəqliyyat bağlantılarının inkişafına, ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə və Cənubi Qafqazın daha geniş regional iqtisadi sistemə inteqrasiyasına şərait yarada bilər.
Bu perspektivlər Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əməkdaşlıq baxımından da mühümdür. Regional sülh və sabitlik nəqliyyat marşrutlarının etibarlılığını artırır, investisiya mühitini yaxşılaşdırır və dövlətlər arasında uzunmüddətli iqtisadi tərəfdaşlıq üçün daha əlverişli şərait yaradır.
Azərbaycanın regional proseslərdə fəal iştirakı, müxtəlif əməkdaşlıq platformalarında təmsil olunması və qarşılıqlı faydaya əsaslanan təşəbbüsləri ölkəmizin beynəlxalq əlaqələrini genişləndirir. Bu siyasətin əsas məqsədi milli maraqların qorunması ilə yanaşı, regionda təhlükəsizliyin, iqtisadi inkişafın və davamlı əməkdaşlığın təşviqidir.
Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin inkişafı, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və Azərbaycanın Avrasiya məkanında strateji mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır.
Səfərin əhəmiyyəti yalnız ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda, Azərbaycanın regional inteqrasiya proseslərində iştirakının genişlənməsi, Orta Dəhlizin inkişafı, enerji və logistika əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi, eləcə də Xəzər dənizinin ekoloji problemlərinin həllinə yönəlmiş regional əməkdaşlığın təşviqi baxımından əhəmiyyətli istiqamətləri ön plana çıxarır.
Müasir geosiyasi şəraitdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrinin genişləndirilməsi ölkəmizin tranzit potensialının reallaşdırılması, yeni iqtisadi tərəfdaşlıqların qurulması və regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Xəzər hövzəsində ortaq problemlərin birgə həlli, nəqliyyat marşrutlarının inkişafı və enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi isə bu prosesin mühüm tərkib hissələridir.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən müstəqil, çoxşaxəli və praqmatik xarici siyasət Azərbaycanın regional əməkdaşlıq sistemində rolunun artırılmasına, beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə və Avrasiya məkanında etibarlı tərəfdaş kimi çıxış etməsinə xidmət edir. Türkmənistanla münasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsi bu strategiyanın mühüm istiqamətlərindən biri olmaqla, sülhün, sabitliyin və davamlı iqtisadi tərəqqinin təşviqi baxımından geniş perspektivlər açır.
Sevinc Hüseynova
YAP Təftiş Komisiyasının üzvü,
Milli Məclisin deputatı
