4 oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü: Qələbəmizin mühüm səhifəsidir
Azərbaycanın çoxəsrlik dövlətçilik və qəhrəmanlıq tarixində elə günlər, elə məkanlar var ki, onların adı xalqın milli yaddaşına əbədi həkk olunur. Cəbrayıl da belə müqəddəs ünvanlardan biridir. Bu qədim Azərbaycan torpağının adı tariximizin müxtəlif mərhələlərində Vətən sevgisinin, milli iradənin və doğma yurda bağlılığın rəmzi kimi çəkilib. 4 oktyabr isə müasir tariximizdə Cəbrayılın azadlığı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası və üçrəngli Dövlət Bayrağımızın doğma torpaqlarda yenidən dalğalanması ilə əlamətdar olan möhtəşəm Zəfər tarixidir.
Cəbrayılın azad edilməsi təkcə bir rayonun işğaldan qurtuluşu deyildi. Bu qələbə Azərbaycanın illərlə davam edən işğal probleminin həllinə doğru atdığı qətiyyətli addımlardan biri, xalqımızın tarixi ədalətin bərpasına olan inamının təntənəsi idi. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər Azərbaycan xalqının tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Ölkəmiz öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi, işğaldan azad edilmiş torpaqlarda dövlət suverenliyimiz təmin olundu.
Yurd həsrəti ilə keçən illər
Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğaldan əvvəl rayonun inzibati ərazisinə bir şəhər, dörd qəsəbə və 92 kənd daxil idi. Təxminən 52 min nəfər əhalisi olan Cəbrayıl işğal nəticəsində ağır humanitar fəlakətlə üzləşdi.
Doğma yurdlarından didərgin salınan Cəbrayıl sakinləri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur oldular. Onlar illər ərzində doğma şəhər və kəndlərinin həsrəti ilə yaşadılar, ata-baba torpaqlarına qayıdacaqları günü gözlədilər. Cəbrayılın hər bir sakini üçün yurd anlayışı sadəcə yaşayış yeri deyil, ailə tarixinin, xatirələrin, milli-mənəvi dəyərlərin və ata-baba mirasının ifadəsi idi.
İşğalın ağır nəticələri yalnız əhalinin məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi ilə məhdudlaşmadı. Rayonun sosial infrastrukturu, yaşayış məntəqələri, təhsil və səhiyyə müəssisələri, mədəniyyət ocaqları, tarixi və dini abidələri dağıntılara məruz qaldı. İşğal nəticəsində 72 məktəb, 8 xəstəxana, 150 mədəniyyət ocağı və çoxsaylı digər sosial obyektlər məhv edildi. Cəbrayılın zəngin tarixi-mədəni irsinə qarşı törədilən dağıntılar xalqımızın maddi və mənəvi irsinə vurulan ağır zərbə idi.
Rayon əhalisinin bir hissəsi Azərbaycanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində, o cümlədən müxtəlif qaçqın düşərgələrində, yataqxanalarda və digər müvəqqəti məskunlaşma yerlərində yaşamağa məcbur oldu. Lakin məcburi köçkünlük Cəbrayıl sakinlərinin öz torpaqlarına bağlılığını zəiflətmədi. Əksinə, illər keçdikcə doğma yurda qayıdış arzusu daha da gücləndi.
Dağıdılan tarix və mədəni irs
Cəbrayıl tarixən zəngin mədəni irsə malik bölgələrimizdən biri olub. Rayon ərazisində müxtəlif dövrlərə aid çoxsaylı tarixi və memarlıq abidələri yerləşirdi. İşğal dövründə bu irsin böyük hissəsi dağıntı və talana məruz qaldı.
Dağtumas kəndi yaxınlığında yerləşən “Divlər Sarayı” mağarası, Qalacıq kəndindəki “Məscid Təpəsi”, “Canqulu” və “Qumtəpə” kurqanları, Diri dağındakı Mazannənə və Mərmər nənə məqbərələri, “Başıkəsik Gümbəz”, Sirik kəndindəki “Qala” və “Qız qalası”, Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Cəbrayıl şəhərindəki “Sultan Məcid hamamı”, Şıxlar kəndindəki “Dairəvi Türbə”, Xubyarlı kəndindəki türbələr və digər tarixi abidələr Cəbrayılın qədim keçmişindən xəbər verən qiymətli nümunələr idi.
Bu abidələrin hər biri Azərbaycan xalqının tarixinin, mədəniyyətinin və milli yaddaşının bir parçasıdır. Ona görə də işğal illərində həmin irsə qarşı törədilən dağıntılar təkcə ayrı-ayrı tikililərin məhv edilməsi deyil, xalqımızın tarixi izlərinin silinməsinə yönəlmiş siyasətin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Bu gün isə azad Cəbrayılın timsalında həmin tarixi irsin bərpası və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər görülür.
Cəbrayılın şəhidlik salnaməsi
Cəbrayıl torpağı Vətən yolunda böyük itkilər verib. Birinci Qarabağ müharibəsində rayon 362 şəhid verib, 191 sakini əlil olub. Altı rayon sakini Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.
Bu rəqəmlərin arxasında yüzlərlə ailənin ağrısı, ata-anasını itirən övladların taleyi, övlad həsrəti çəkən valideynlərin nisgili dayanır. Cəbrayılın şəhidlik salnaməsi Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda mübarizənin ayrılmaz hissəsidir.
Bu gün azad Cəbrayılın küçələrində üçrəngli bayrağımızın dalğalanması məhz həmin qəhrəmanların ruhu qarşısında ən böyük ehtiram ifadəsidir. Onların yarımçıq qalan arzuları Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfərlə gerçəkləşdi.
2020-ci il – tarixi dönüş
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Cəbrayılın taleyində də tarixi dönüş yaratdı. Azərbaycan Ordusu yüksək döyüş hazırlığı, peşəkarlıq, qəhrəmanlıq və fədakarlıq nümayiş etdirərək işğal altında olan ərazilərimizin azad olunması istiqamətində ardıcıl hərbi əməliyyatlar həyata keçirdi.
Cəbrayıl istiqamətində əldə olunan uğurlar qısa müddətdə özünü göstərdi. Sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri, oktyabrın 3-də Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri, oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhəri və rayonun bir sıra yaşayış məntəqələri işğaldan azad edildi.
Cəbrayıl şəhərinin azad olunması Vətən müharibəsinin gedişində mühüm strateji əhəmiyyət daşıyan hadisələrdən biri oldu. Bu qələbə Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətini, yüksək peşəkarlığını və qarşıya qoyulan hərbi məqsədlərə nail olmaq əzmini nümayiş etdirdi.
Cəbrayıl istiqamətində qazanılan uğur sonrakı hərbi əməliyyatlar üçün mühüm imkanlar yaratdı. Beləliklə, Cəbrayıl Zəfəri Vətən müharibəsinin ümumi gedişinə təsir göstərən mühüm hərbi nailiyyətlərdən birinə çevrildi.
Xudafərin – Zəfərin rəmzinə çevrilən məkan
Cəbrayılın azad edilməsi tarixində Xudafərin körpülərinin azad olunması xüsusi yer tutur. Əsrlər boyu Azərbaycan tarixinin mühüm şahidlərindən biri olan Xudafərin körpüləri Vətən müharibəsi zamanı yeni bir tarixi məna qazandı.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Xudafərin körpüsündə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltması xalqımızın yaddaşında silinməz iz buraxan hadisələrdən biri oldu.
Xudafərin üzərində dalğalanan üçrəngli bayrağımız bir daha göstərdi ki, Azərbaycan öz tarixi torpaqlarına qayıdır. Bu mənzərə illərlə doğma yurd həsrəti ilə yaşayan milyonlarla insanın arzusunun gerçəkləşməsinin rəmzinə çevrildi.
Bayraq sadəcə dövlət rəmzi deyil. O, xalqın müstəqilliyinin, milli iradəsinin və dövlətçilik əzminin ifadəsidir. Xudafərində Azərbaycan Bayrağının ucaldılması da məhz bu mənada tarixi və siyasi əhəmiyyət daşıyan hadisə kimi yadda qaldı.
Dövlət səviyyəsində verilən yüksək qiymət
Cəbrayılın azad edilməsində iştirak edən Azərbaycan Ordusunun hərbi qulluqçularının qəhrəmanlığı dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. 2020-ci il noyabrın 26-da “Cəbrayılın azad olunmasına görə” medalının təsis edilməsi bu tarixi qələbənin və həmin qələbədə əməyi olan hərbi qulluqçuların xidmətlərinin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsinin ifadəsi oldu.
Bu medal həm də gələcək nəsillərə ötürüləcək tarixi yaddaşın bir hissəsidir. Çünki Zəfər yalnız hərbi əməliyyatların nəticəsi deyil, həm də Azərbaycan əsgərinin Vətənə sədaqətinin, qəhrəmanlığının və milli iradəsinin təcəssümüdür.
Zəfərdən Böyük Qayıdışa
Cəbrayılın azad edilməsi ilə Azərbaycanın qarşısında yeni vəzifələr yarandı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun yaradılması, insanların doğma yurdlarına qaytarılması Zəfərdən sonrakı dövrün əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Bu gün Cəbrayılda genişmiqyaslı quruculuq işləri aparılır. Yeni yollar salınır, sosial və iqtisadi infrastruktur yaradılır, yaşayış məntəqələri müasir tələblər əsasında yenidən qurulur. Vaxtilə işğalın ağır izlərini daşıyan torpaqlarda yeni həyatın təməli qoyulur.
Bu proses yalnız tikinti-quruculuq fəaliyyəti deyil. Bu, həm də tarixi ədalətin bərpasıdır. Çünki doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların öz yurdlarına qayıtması Zəfərin ən mühüm nəticələrindən biridir.
Cəbrayılın yenidən qurulması Böyük Qayıdış konsepsiyasının mühüm istiqamətlərindən biri kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada məqsəd yalnız dağıdılmış binaları bərpa etmək deyil, müasir, rahat və dayanıqlı yaşayış mühiti formalaşdırmaqdır.
Cəbrayılın gələcəyi
Bu gün Cəbrayıl artıq yalnız keçmişin ağrıları ilə xatırlanan şəhər deyil. O, Azərbaycanın gələcəyə inamının, quruculuq iradəsinin və milli həmrəyliyinin simvollarından birinə çevrilir.
Cəbrayılın gələcəyi onun keçmişi qədər zəngin olacaq. Burada yeni nəsillər doğulacaq, uşaqlar məktəblərə gedəcək, yeni ailələr qurulacaq, tarixi-mədəni irs qorunacaq. Vaxtilə məcburi köçkün həyatı yaşayan insanların öz doğma torpaqlarında yenidən məskunlaşması Cəbrayılın həyatında yeni səhifə açacaq.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilər üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi tarixi hadisələrin əbədiləşdirilməsi baxımından mühüm addım oldu. Həmin Sərəncama əsasən, 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi müəyyənləşdirildi.
Bu tarix artıq Azərbaycan xalqının təqvimində xüsusi məna daşıyır. 4 oktyabr Cəbrayılın azad edilməsinin, xalqımızın uzun illər davam edən yurd həsrətinin sona çatmasının və tarixi ədalətin bərpasının rəmzidir.
Cəbrayıl şəhəri günü həm keçmişi xatırlamaq, həm şəhidlərimizin əziz xatirəsini yad etmək, həm qazilərimizin və Vətən müharibəsi iştirakçılarının qəhrəmanlığını qiymətləndirmək, həm də gələcəyə baxmaq günüdür.
Bu gün Cəbrayılın timsalında Azərbaycanın keçdiyi yol aydın görünür: işğaldan azadlığa, məcburi köçkünlükdən doğma yurda qayıdışa, dağıntıdan quruculuğa, həsrətdən sevincə aparan yol.
Cəbrayıl – milli yaddaşımızın əbədi ünvanı
Cəbrayılın tarixi bizə bir daha göstərir ki, xalqın doğma torpağına bağlılığını heç bir işğal, heç bir zaman və heç bir məcburi köçkünlük aradan qaldıra bilməz. 30 ilə yaxın davam edən işğal dövründə Cəbrayıl sakinləri öz doğma yurdlarını unutmadılar. Onlar bu torpağın xatirəsini yaşatdılar, övladlarına Cəbrayılı tanıtdılar, qayıdış ümidini qorudular.
Bu gün həmin ümid gerçəyə çevrilib.
Cəbrayılın üzərində Azərbaycan Bayrağı dalğalanır. Onun küçələrində yeni həyat qurulur. Dağıdılmış şəhər və kəndlərin yerində yeni yaşayış məkanları formalaşır. Dünənin məcburi köçkünü bu gün doğma torpağına qayıdan vətəndaşa çevrilir.
Bu, Zəfərin ən böyük mənəvi nəticəsidir.
Cəbrayılın azad edilməsi Azərbaycanın hərb tarixinin parlaq səhifələrindən biri olmaqla yanaşı, milli yaddaşımızın da ayrılmaz hissəsidir. Bu Zəfər bizə şəhidlərimizin əmanət etdiyi Vətənin qədrini bilməyi, tarixi yaddaşı qorumağı və gələcək nəsillərə daha güclü Azərbaycan miras qoymağı öyrədir.
4 oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü bu baxımdan yalnız bir şəhərin azadlığını qeyd edən tarix deyil. Bu gün Azərbaycan xalqının birlik və iradəsinin, qəhrəman Ordumuzun şücaətinin, şəhidlərimizin müqəddəs fədakarlığının və dövlətimizin qətiyyətli siyasətinin təntənəsidir.
Cəbrayılın azadlığı ilə üçrəngli bayrağımız bu qədim Azərbaycan torpağında yenidən ucaldı. Bu gün isə həmin bayrağın kölgəsində yeni Cəbrayıl qurulur.
Sevinc Hüseynova
Yeni Azərbaycan Partiyasının Təftiş Komissiyasının üzvü,
Milli Məclisin deputatı
